بورسیه و تحصیل کم‌هزینه در اروپا: فرصت‌های واقعی برای دانشجوی ایرانی

برای دانشجوی ایرانی، چند مسیر واقعی برای تحصیل در اروپا با شهریهٔ صفر یا کم وجود دارد: بورسیهٔ مشترک اروپایی مثل اراسموس موندوس، بورسیه‌های کشوری مثل DAAD در آلمان و ایفل در فرانسه، کمک‌هزینهٔ منطقه‌ای دانشجویی در ایتالیا، بورسیهٔ کامل مجارستان که ایران رسماً یکی از کشورهای طرف قرارداد آن است، و دکترای حقوق‌بگیر در کشورهایی مثل سوئد و فنلاند که خودش یک شغل پژوهشی با حقوق ماهانه است. هیچ‌کدام از این راه‌ها را نباید بدیهی گرفت؛ همه رقابتی‌اند و بیشترشان باید هشت تا دوازده ماه پیش از شروع تحصیل آماده شوند. تصمیم نهایی دربارهٔ ویزا و اقامت هم همیشه با سفارت یا ادارهٔ مهاجرت کشور مقصد است، نه با دانشگاه یا هیچ مشاوری.

مسیرهایی که واقعاً باز است

پیش از هر چیز باید یک مرز را روشن کرد: «بورسیهٔ کامل» یک چیز است و «معافیت یا تخفیف شهریه» چیز دیگر. بورسیهٔ کامل معمولاً شهریه، بخشی از هزینهٔ زندگی و گاهی بیمه و بلیت سفر را می‌دهد؛ معافیت شهریه فقط همان شهریه را صفر یا کم می‌کند و هزینهٔ زندگی و بیمه بر عهدهٔ خودتان می‌ماند. دکترای حقوق‌بگیر مدل سومی است: دانشجو کارمند دانشگاه یا مؤسسهٔ پژوهشی می‌شود، حقوق ماهانه می‌گیرد و شهریه‌ای در کار نیست. جدول زیر این سه دسته را کنار هم می‌گذارد.

برنامه	کشور	مقطع	چه می‌دهد	مهلت معمول	وضعیت اتباع ایران	منبع رسمی
اراسموس موندوس (Erasmus Mundus Joint Masters)	کنسرسیومی از چند دانشگاه اروپایی	کارشناسی ارشد	شهریه، کمک‌هزینهٔ زندگی، کمک هزینهٔ سفر و ویزا	ثبت‌نام معمولاً اکتبر تا ژانویه، برای ورود پاییز سال بعد	باز به روی همهٔ ملیت‌ها، از جمله ایران	Erasmus+‏
بورسیه‌های DAAD	آلمان	ارشد و دکترا (برنامه‌محور)	کمک‌هزینهٔ ماهانهٔ ۹۹۲ یورو (ارشد) یا ۱٬۳۰۰ یورو (دکترا)، بیمه و کمک سفر	هر برنامه مهلت جدا دارد؛ عموماً ۸ تا ۱۲ ماه زودتر	بیشتر برنامه‌ها باز است؛ شرط دقیق را در بانک بورسیهٔ DAAD ببینید	DAAD
بورسیهٔ ایفل (Eiffel)	فرانسه	ارشد (تا ۲۹ سال) و دکترا (تا ۳۵ سال)	کمک‌هزینهٔ ماهانه، بیمه، و گاه کمک سفر؛ رقم دقیق را دانشگاه میزبان اعلام می‌کند	فراخوان هرسال حدود اول اکتبر باز و اوایل ژانویه بسته می‌شود	باز به روی دانشجوی ایرانی؛ فقط دانشگاه فرانسوی می‌تواند شما را نامزد کند	Campus France
استیپندیوم هانگاریکوم	مجارستان	کارشناسی، ارشد و دکترا	شهریهٔ کامل و کمک به هزینهٔ اقامت؛ جزئیات کامل در بستهٔ اطلاعاتی رسمی هر فراخوان	فراخوان سالانه؛ برای ۲۰۲۶-۲۰۲۷ تا ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶	ایران در فهرست رسمی کشورهای طرف قرارداد است	Stipendium Hungaricum
کمک‌هزینهٔ منطقه‌ای ایتالیا (DSU)	ایتالیا	کارشناسی و ارشد	بورس نقدی، خوابگاه یا کمک اجاره، و در مواردی معافی کامل شهریهٔ دانشگاه دولتی	هر منطقه و دانشگاه مهلت خودش را دارد، معمولاً اواخر تابستان یا اوایل پاییز همان سال پذیرش	برای دانشجوی غیراروپایی هم باز است، به شرط گواهی درآمد ISEE پاریفیکاتو	نهاد DSU دانشگاه مقصد
دکترای حقوق‌بگیر	سوئد و فنلاند (نمونهٔ تأییدشده)	دکترا	حقوق ماهانه به‌جای شهریه؛ در سوئد همراه با مرخصی و بازنشستگی	پوزیسیون‌ها در طول سال اعلام می‌شوند؛ هرکدام مهلت جدا دارد	باز به روی همهٔ ملیت‌ها؛ رقابت بر سر رزومهٔ پژوهشی است	Study in Sweden
بورسیهٔ متخصصان جهانی سوئد (SISGP)	سوئد	ارشد	شهریهٔ کامل، ماهانه ۱۲٬۰۰۰ کرون، و کمک سفر ۱۵٬۰۰۰ کرون	ثبت‌نام بورسیه را هرسال باید از سایت si.se پیگیری کرد؛ تاریخ دقیق سال‌به‌سال کمی تغییر می‌کند	ایران جزو ۳۴ کشور واجد شرایط این بورسیه نیست	Swedish Institute
بورسیهٔ بین‌المللی دولت ایرلند (GOI-IES)	ایرلند	ارشد و دکترا	۱۰٬۰۰۰ یورو کمک‌هزینهٔ یک‌ساله به‌علاوهٔ معافیت کامل شهریهٔ همان سال	معمولاً اواسط مارس، برای شروع همان پاییز (برای ۲۰۲۶-۲۰۲۷: ۱۲ مارس ۲۰۲۶)	باز به روی همهٔ ملیت‌های غیر اتحادیه‌ای، از جمله ایران؛ فقط روسیه و بلاروس کنار گذاشته شده‌اند	HEA Ireland

اراسموس موندوس: ارشد مشترک چند دانشگاه اروپایی

اراسموس موندوس (Erasmus Mundus Joint Masters) یک دورهٔ ارشد نیست که یک دانشگاه به تنهایی برگزار کند؛ چند دانشگاه در چند کشور اروپایی با هم یک برنامهٔ مشترک طراحی می‌کنند و دانشجو معمولاً ترم‌ها را در دو یا سه کشور می‌گذراند. طبق سایت رسمی Erasmus+، دانشجویان از سراسر جهان می‌توانند اپلای کنند و محدودیت ملیتی در متن برنامه ذکر نشده است. بورسیهٔ آن هزینهٔ شرکت در دوره را می‌پوشاند و به سفر، ویزا و هزینهٔ زندگی هم کمک می‌کند؛ رقم دقیق را باید در صفحهٔ همان برنامهٔ مشترک دید، چون هر کنسرسیوم بودجهٔ خودش را دارد.

ثبت‌نام برای بیشتر برنامه‌ها بین اکتبر و ژانویه باز است، برای شروع تحصیل در پاییز سال بعد. درخواست هم مرکزی نیست: باید مستقیماً وارد سایت همان برنامهٔ مشترک شوید و از همان‌جا اپلای کنید.

بورسیه‌های DAAD در آلمان

DAAD (سازمان تبادل علمی آلمان) یک بورسیهٔ واحد نیست؛ چتری است روی ده‌ها برنامهٔ جداگانه برای ارشد، دکترا و پسادکترا که هرکدام شرط، رشته و کشورهای هدف خودش را دارد. طبق سایت رسمی DAAD، کمک‌هزینهٔ ماهانهٔ استاندارد این روزها ۹۹۲ یورو برای ارشد و ۱٬۳۰۰ یورو برای دکترا و پسادکترا است، به‌علاوهٔ کمک هزینهٔ سفر و معمولاً بیمهٔ درمانی. برخی برنامه‌ها کمک‌هزینهٔ خانواده یا دورهٔ زبان هم اضافه می‌کنند.

چون هر برنامه شرط جدا دارد -بعضی رو به کشورهای در حال توسعه باز است و بعضی برای همهٔ کشورها- باید در پایگاه بورسیهٔ DAAD رشته و مقطع خودتان را جست‌وجو کنید و شرط ملیت همان برنامهٔ خاص را بخوانید؛ نمی‌توان یک قاعدهٔ کلی برای «همهٔ بورسیه‌های DAAD» نوشت.

بورسیهٔ ایفل فرانسه (Eiffel)

بورسیهٔ ایفل (Eiffel Excellence Scholarship Program) بالاترین بورسیهٔ دولت فرانسه برای دانشجوی خارجی است و کمپوس فرانس (Campus France) آن را اجرا می‌کند. سقف سنی دارد: داوطلب ارشد حداکثر ۲۹ سال و داوطلب دکترا حداکثر ۳۵ سال.

نکتهٔ مهم دربارهٔ نحوهٔ درخواست: خود دانشجو مستقیم اپلای نمی‌کند. طبق سایت رسمی کمپوس فرانس، «فقط درخواست‌هایی که یک مؤسسهٔ آموزش عالی فرانسوی ثبت کند پذیرفته می‌شود»؛ یعنی اول باید از یک دانشگاه یا مدرسهٔ عالی فرانسوی پذیرش یا نظر مثبت بگیرید و بعد همان مؤسسه شما را برای ایفل نامزد کند. برای دورهٔ ۲۰۲۶، فراخوان از اول اکتبر ۲۰۲۵ باز و در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ بسته شد؛ این الگوی زمانی هرسال تقریباً تکرار می‌شود. بورسیه کمک‌هزینهٔ ماهانه، بیمه و گاه هزینهٔ سفر می‌دهد؛ رقم دقیق را باید از همان دانشگاه فرانسوی یا ایمیل رسمی ایفل گرفت.

استیپندیوم هانگاریکوم مجارستان: ایران در فهرست است

استیپندیوم هانگاریکوم بورسیهٔ دولت مجارستان برای دانشجوی خارجی در کارشناسی، ارشد و دکتراست. طبق فهرست رسمی «کشورهای طرف قرارداد فرستنده» در سایت stipendiumhungaricum.hu، ایران یکی از این کشورهاست و سفارت ایران در بوداپست نهاد مسئول ارسال درخواست‌های ایرانی است. همین سایت رسمی تأیید می‌کند که این بورسیه شهریهٔ کامل را می‌پوشاند و به هزینهٔ اقامت هم کمک می‌کند.

فراخوان استیپندیوم هانگاریکوم هرسال یک بار باز می‌شود؛ برای سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ از پاییز ۲۰۲۵ تا ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶ باز بود، برای شروع تحصیل در پاییز همان سال؛ الگوی زمانی هرسال تقریباً همین است. رقم دقیق کمک‌هزینهٔ ماهانه و پوشش بیمه را باید در بستهٔ اطلاعاتی همان فراخوان خواند، چون این ارقام سال‌به‌سال تغییر می‌کند.

کمک‌هزینهٔ منطقه‌ای ایتالیا (DSU) و معافیت شهریه

در ایتالیا، حق تحصیل برای دانشجوی کم‌درآمد یک اصل قانونی است، نه یک لطف دانشگاه. هر منطقهٔ ایتالیا یک نهاد رسمی «حق تحصیل دانشگاهی» (Diritto allo Studio Universitario یا DSU) دارد -مثل ER.GO در امیلیا-رومانیا یا DSU توسکانا- که به دانشجویان کم‌درآمد، از جمله غیراروپایی، بورسیهٔ نقدی، خوابگاه یا کمک اجاره، و در دانشگاه‌های دولتی معمولاً معافی کامل یا بخشی از شهریه می‌دهد.

شرط اصلی گواهی درآمد خانواده به شکل معادل‌سازی‌شده است، معروف به ISEE پاریفیکاتو، که برای خانوادهٔ خارج از ایتالیا از راه سفارت یا کنسولگری ایتالیا (یا مراکز تأییدشده مثل CAF) گرفته می‌شود. سقف درآمد، مبلغ بورسیه و مهلت ثبت‌نام را هر منطقه و هر سال تحصیلی جداگانه اعلام می‌کند؛ باید آن‌ها را از سایت همان نهاد DSU یا ادارهٔ دانشجویان بین‌الملل دانشگاه مقصد گرفت، نه از یک رقم کلی و ثابت.

برای نمونه، طبق سایت رسمی DSU توسکانا، برندهٔ بورسیه خوابگاه و غذای دانشگاهی را رایگان می‌گیرد و از مالیات منطقه‌ای حق تحصیل معاف می‌شود؛ داوطلب واجد شرایطی که بورسیه نمی‌برد هم می‌تواند همان خوابگاه را با ۲۶۲٫۵۰ یورو در ماه بگیرد. مهلت ثبت‌نام آن برای سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷، هفتم سپتامبر ۲۰۲۶ است -برخلاف بورسیه‌های ملی، درست نزدیک به شروع سال تحصیلی. این فقط نمونهٔ یک منطقه است؛ رقم و مهلت هر منطقهٔ دیگر جداگانه اعلام می‌شود.

دکترا به‌عنوان شغل حقوق‌بگیر

در چند کشور اروپایی، دکترا اصلاً «تحصیل با شهریه» نیست؛ یک قرارداد کاری پژوهشی است. نمونهٔ روشن آن سوئد است: طبق پورتال رسمی Study in Sweden، دانشجوی دکترای سوئد هم‌زمان کارمند دانشگاه هم هست، حقوق ماهانه می‌گیرد، حق مرخصی و بازنشستگی دارد و شهریه‌ای پرداخت نمی‌کند. فنلاند هم مشابه است: طبق سایت رسمی Study in Finland، دکترا در فنلاند برای همهٔ ملیت‌ها بدون شهریه است و بیشتر دانشجویان از راه پوزیسیون پژوهشی حقوق‌بگیر یا بورسیهٔ رشته‌محور تأمین مالی می‌شوند؛ این پوزیسیون‌ها را باید در سایت هر دانشگاه یا پورتال یوراکسس (Euraxess) جست‌وجو کرد. نکتهٔ تازه: بورسیهٔ دولتی EDUFI که پیش‌تر یکی از راه‌های معمول دکترای بین‌المللی در فنلاند بود، از اکتبر ۲۰۲۵ متوقف شده است.

هلند این را رسمی‌تر هم کرده است: ادارهٔ مهاجرت هلند (IND) یک ردهٔ اقامتی جداگانه به نام «اقامت پژوهشگر بر اساس بخش‌نامهٔ اتحادیهٔ اروپا ۲۰۱۶/۸۰۱» دارد که مخصوص دکتراست، جدا از اقامت دانشجویی معمولی. در آلمان هم به گفتهٔ پورتال رسمی Research in Germany، مسیر سنتی دکترا -یعنی پژوهش مستقل زیر نظر یک استاد، بدون برنامهٔ ساختاریافته- را بیش از سه‌چهارم دانشجویان دکترای آلمان می‌روند، و دانشجوی معمول دکترا معمولاً به‌صورت پاره‌وقت به‌عنوان «دستیار علمی» (wissenschaftlicher Mitarbeiter) در همان دانشگاه کار و حقوق می‌گیرد؛ برنامه‌های دکترای ساختاریافته هم بورسیه یا قرارداد کاری، یا ترکیبی از این دو، پیشنهاد می‌دهند. دانمارک هم مسیر مشابهی دارد؛ به گفتهٔ پورتال رسمی Study in Denmark، دانشجوی دکترا و پژوهشگر باید پوزیسیون‌های حقوق‌بگیر را در پورتال اروپایی یوراکسس (Euraxess) دنبال کند. رقم دقیق حقوق و نوع اقامت در هر دانشگاه و حتی هر گروه پژوهشی فرق می‌کند و باید در متن همان آگهی استخدام دید. در همهٔ این مسیرها، رزومهٔ پژوهشی و زبان انگلیسی قوی شرط ورود واقعی‌اند.

اینکه پوزیشن دکترا را از کجا پیدا کنید و پرونده را چطور آماده کنید، در راهنمای فاند و پوزیشن دکترا و ارشد در اروپا آمده است.

معافیت و تخفیف شهریه در دانشگاه‌ها

جدا از بورسیهٔ کامل، برخی کشورها شهریهٔ کارشناسی و ارشد را برای همه یا برای بخشی از دانشجویان صفر یا کم نگه می‌دارند. در فنلاند، طبق سایت رسمی Study in Finland، برنامه‌های فنلاندی یا سوئدی‌زبان -صرف‌نظر از ملیت دانشجو- شهریه ندارند؛ برنامه‌های انگلیسی‌زبان برای دانشجوی غیراروپایی معمولاً سالانه ۹ تا ۲۰ هزار یورو شهریه می‌گیرند، اما همان دانشگاه‌ها می‌توانند بورسیهٔ داخلی بدهند که شهریه را بخشی یا کامل بپوشاند. بورسیهٔ دولتی سراسری در فنلاند وجود ندارد؛ هر بورسیه تصمیم همان دانشگاه است.

سوئد برعکس دکترا، برای کارشناسی و ارشد از دانشجوی غیراروپایی شهریه می‌گیرد؛ رقم دقیق را هر دانشگاه در سامانهٔ universityadmissions.se جداگانه اعلام می‌کند. ایرلند هم شهریهٔ کارشناسی و ارشد را از دانشجوی غیراتحادیه‌ای -از جمله ایرانی- می‌گیرد، با رقمی که میان دانشگاه‌ها فرق دارد؛ اما یک برنامهٔ دولتی باز به روی ایران هم هست: بورسیهٔ بین‌المللی دولت ایرلند (GOI-IES). به گفتهٔ ادارهٔ آموزش عالی ایرلند (HEA)، این بورسیه هرسال به ۶۰ دانشجوی ارشد یا دکترای غیراتحادیه‌ای می‌رسد: ۱۰٬۰۰۰ یورو کمک‌هزینهٔ یک‌ساله به‌علاوهٔ معافیت کامل شهریه. فقط روسیه و بلاروس کنار گذاشته شده‌اند؛ ایران در فهرست ممنوعیت نیست. مهلت درخواست برای ۲۰۲۶-۲۰۲۷، ۱۲ مارس ۲۰۲۶ بود؛ پیش از آن پذیرش از یک مؤسسهٔ ایرلندی لازم است.

جایی که راه بسته است: بورسیهٔ متخصصان جهانی سوئد

یکی از بورسیه‌های شناخته‌شده‌ای که دانشجوی ایرانی گاهی رویش حساب می‌کند، بورسیهٔ مؤسسهٔ سوئد برای متخصصان جهانی (SISGP) است: شهریهٔ کامل، ماهانه ۱۲٬۰۰۰ کرون کمک‌هزینهٔ زندگی و ۱۵٬۰۰۰ کرون کمک سفر. اما طبق فهرست رسمی این بورسیه در سایت si.se، واجدین شرایط فقط اتباع ۳۴ کشور مشخص‌اند -از جمله عراق، اردن و مصر در خاورمیانه- و ایران در این فهرست نیست. دانشجوی ایرانی همچنان می‌تواند در دانشگاه‌های سوئدی با شهریهٔ خودپرداز یا بورسیهٔ همان دانشگاه تحصیل کند، اما این بورسیهٔ خاص برایش باز نیست؛ فهرست کشورها هرسال بازبینی می‌شود، پس بد نیست دوباره چک شود.

زمان‌بندی: چرا باید هشت تا دوازده ماه زودتر شروع کرد

اگر یک الگو در همهٔ این بورسیه‌ها مشترک باشد، همین زمان‌بندی است. برای شروع تحصیل در پاییز یک سال، فراخوان بیشتر بورسیه‌های خوب اروپا از پاییز تا زمستان سال قبل باز می‌شود: اراسموس موندوس اکتبر تا ژانویه، ایفل اکتبر تا اوایل ژانویه، استیپندیوم هانگاریکوم پاییز تا میانهٔ ژانویه، GOI-IES ایرلند تا اسفند (مارس). این یعنی اگر می‌خواهید مهرماه سال بعد در اروپا کلاس شروع کنید، باید از همین فصل امسال -یک سال زودتر- رزومه، مدرک زبان، توصیه‌نامه و انگیزه‌نامه را آماده کرده باشید. دو استثنا هست: بورسیهٔ منطقه‌ای DSU ایتالیا معمولاً اواخر تابستان یا اوایل پاییز سال پذیرش بسته می‌شود، و دکترای حقوق‌بگیر اصلاً فراخوان سالانه ندارد؛ پوزیسیون‌ها هروقت یک گروه پژوهشی بودجه بگیرد اعلام می‌شوند، پس آنجا باید مرتب آگهی دانشگاه‌ها و یوراکسس را دنبال کرد.

خلاصه

• اراسموس موندوس برای ارشد مشترک چند دانشگاهی باز به روی همهٔ ملیت‌هاست؛ ثبت‌نام اکتبر تا ژانویه، مستقیم در سایت هر برنامه.
• DAAD یک بورسیهٔ واحد نیست؛ ده‌ها برنامه با شرط جدا دارد؛ کمک‌هزینهٔ استاندارد ۹۹۲ یورو (ارشد) یا ۱٬۳۰۰ یورو (دکترا) در ماه است.
• ایفل فرانسه را باید دانشگاه فرانسوی نامزدتان کند، نه خودتان مستقیم اپلای کنید؛ سقف سنی ۲۹ برای ارشد و ۳۵ برای دکترا.
• ایران در فهرست رسمی کشورهای طرف قرارداد استیپندیوم هانگاریکوم مجارستان هست؛ این بورسیه شهریهٔ کامل می‌دهد.
• در ایتالیا نهادهای منطقه‌ای DSU برای دانشجوی کم‌درآمد -از جمله غیراروپایی- بورس، خوابگاه و گاه معافی کامل شهریه می‌دهند؛ مهلت آن برخلاف بورسیه‌های ملی، نزدیک به شروع سال تحصیلی است.
• بورسیهٔ دولت ایرلند (GOI-IES) هرسال به ۶۰ دانشجوی ارشد یا دکترای غیراتحادیه‌ای -از جمله ایرانی- ۱۰٬۰۰۰ یورو به‌علاوهٔ معافیت کامل شهریه می‌دهد.
• دکترا در سوئد و فنلاند قرارداد کاری حقوق‌بگیر است، بدون شهریه؛ هلند برای آن ردهٔ اقامتی جدای «پژوهشگر» دارد و در آلمان دانشجوی معمول دکترا پاره‌وقت دستیار علمی حقوق‌بگیر دانشگاه است.
• فنلاند برنامه‌های فنلاندی/سوئدی‌زبان را بدون شهریه نگه می‌دارد؛ برنامه‌های انگلیسی‌زبان شهریه دارند اما گاه بورسیهٔ دانشگاه آن را می‌پوشاند.
• بورسیهٔ متخصصان جهانی سوئد (SISGP) ایران را در فهرست ۳۴ کشور واجد شرایطش ندارد.
• تصمیم نهایی دربارهٔ ویزا و اقامت همیشه با سفارت یا ادارهٔ مهاجرت کشور مقصد است.