مدرک زبان برای تحصیل در اروپا: آیلتس، تافل، دولینگو و زبان کشور مقصد

برای بیشتر برنامه‌های انگلیسی‌زبان در اروپا، دانشگاه یکی از این چهار مدرک را می‌پذیرد: آیلتس آکادمیک، تافل آی‌بی‌تی، PTE Academic یا آزمون دولینگو؛ هرکدام تقریباً دو سال اعتبار دارند. اگر برنامه به زبان کشور مقصد باشد -آلمانی، فرانسه، ایتالیایی و مانند این‌ها- علاوه بر آن معمولاً مدرک همان زبان هم لازم است، مثل TestDaF یا DSH برای آلمانی و DELF/DALF برای فرانسه. نکتهٔ مهم برای داوطلب ایرانی این است که در پاییز ۱۴۰۵ چند تا از همین آزمون‌ها را دیگر نمی‌شود داخل ایران داد؛ در ادامه با جزئیات و منبع هرکدام را می‌گوییم.

کدام آزمون‌های انگلیسی را دانشگاه‌های اروپا می‌پذیرند

چهار آزمون زیر در فهرست پذیرفته‌شدهٔ اکثر دانشگاه‌های اروپایی هست؛ برخی دانشگاه‌ها Cambridge C1 Advanced یا C2 Proficiency را هم قبول می‌کنند. مقیاس نمره‌ها با هم یکی نیست، برای همین دانشگاه‌ها معمولاً جدول تبدیل خودشان را دارند یا به جدول رسمی خود آزمون ارجاع می‌دهند.

آزمون	برگزارکننده	بازهٔ نمره	اعتبار
آیلتس آکادمیک (IELTS Academic)	British Council، IDP، Cambridge	۰ تا ۹ (با نیم‌نمره)	دو سال
تافل آی‌بی‌تی (TOEFL iBT)	ETS	از ژانویهٔ ۲۰۲۶: ۱ تا ۶ (تا دو سال هم‌زمان معادل ۰ تا ۱۲۰ کنار آن نشان داده می‌شود)	دو سال
PTE Academic	Pearson	۱۰ تا ۹۰	دو سال
آزمون دولینگو (Duolingo English Test)	Duolingo	۱۰ تا ۱۶۰	دو سال

منبع بازه‌ها و اعتبار: صفحهٔ رسمی نمرهٔ آیلتس، صفحهٔ رسمی نمرهٔ تافل آی‌بی‌تی، صفحهٔ نمره‌دهی PTE Academic و صفحهٔ نمرهٔ آزمون دولینگو.

حداقل نمره در کارشناسی، ارشد و دکترا: چند نمونهٔ واقعی

هیچ عدد یکسانی برای کل اروپا وجود ندارد؛ هر دانشگاه و هر رشته حداقل نمرهٔ خودش را تعیین می‌کند و تفاوت‌ها زیاد است. برای این‌که تصویر روشنی از دامنهٔ واقعی داشته باشید، دو نمونه از پایگاه رسمی برنامه‌های دانشگاهی DAAD در آلمان را کنار هم می‌گذاریم:

• کارشناسی‌ارشد کاملاً انگلیسی‌زبان (Materials Science، دانشگاه صنعتی دارمشتات): تافل ۸۸ یا آیلتس ۶٫۵ (معادل سطح Unicert III). صفحهٔ برنامه در DAAD
• کارشناسی‌ارشدی که زبان اصلی‌اش آلمانی است ولی بخشی انگلیسی دارد (Sustainability Geography، دانشگاه گرایفسوالد): برای انگلیسی تافل ۶۵ یا آیلتس ۵٫۵ کافی است، اما در کنار آن TestDaF سطح TDN ۳ یا DSH ۱ هم لازم است -یعنی در برنامه‌های نیمه‌آلمانی، سطح انگلیسی معمولاً پایین‌تر خواسته می‌شود چون زبان اصلی درس آلمانی است. صفحهٔ برنامه در DAAD

الگوی کلی همین است: برنامه‌های کاملاً انگلیسی‌زبان اغلب چیزی حدود تافل ۸۰ تا ۱۰۰ یا آیلتس ۶ تا ۷ می‌خواهند، در حالی‌که کارشناسی‌های عمومی‌تر یا برنامه‌هایی که زبان اصلی‌شان زبان محلی است می‌توانند رقم پایین‌تری برای انگلیسی در نظر بگیرند. دکترا معمولاً هم‌ردهٔ ارشد است یا اگر مدرک قبلی متقاضی به انگلیسی بوده، از آزمون زبان معاف می‌شود. برای هر رشته باید صفحهٔ همان دانشگاه را دید؛ رادون همین کار را برای هر پروندهٔ اپلای پیش از ثبت‌نام انجام می‌دهد.

چرا این روزها نمرهٔ تافل را متفاوت می‌بینید

از ۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ETS مقیاس نمرهٔ تافل آی‌بی‌تی را از بازهٔ قدیمی ۰ تا ۱۲۰ به مقیاس تازهٔ ۱ تا ۶ (با نیم‌نمره) تغییر داده که هماهنگ با چارچوب اروپایی زبان (CEFR) است. تا دو سال، در کارنامه هر دو عدد -نمرهٔ تازه و معادل تقریبی آن روی مقیاس قدیم- با هم نشان داده می‌شود. اگر سایت دانشگاهی که برایش اپلای می‌کنید هنوز فقط عدد قدیمی (مثلاً ۹۰ از ۱۲۰) را نوشته، به این معنا نیست که نمرهٔ تازه را قبول ندارد؛ کارنامهٔ رسمی هر دو را دارد و بهتر است حداقل نمره را مستقیماً از خود دانشگاه بپرسید. توضیح رسمی ETS دربارهٔ مقیاس تازه

اعتبار مدرک‌ها چند سال است

چهار آزمون انگلیسی بالا همه دو سال اعتبار دارند و بعد از آن دیگر نمی‌شود نمره را برای دانشگاه فرستاد. مدرک‌های زبان محلی فرق دارند:

مدرک	زبان	اعتبار
TestDaF	آلمانی	نامحدود؛ همهٔ دانشگاه‌های آلمان آن را می‌پذیرند
DSH	آلمانی	هر دانشگاه قاعدهٔ خودش را دارد؛ در عمل معمولاً تاریخ انقضا اعلام نمی‌شود
DELF / DALF	فرانسه	برای همیشه معتبر است
TCF	فرانسه	دو سال

یک نکتهٔ عملی: نامحدود بودن اعتبار مدرک به این معنا نیست که هر دانشگاهی مدرک قدیمی را بدون چون‌وچرا می‌پذیرد. برخی برنامه‌های بورسیه، از جمله DAAD، از متقاضی می‌خواهند مدرک زبان بیش از دو سال از تاریخ گرفتنش نگذشته باشد، حتی اگر خودِ مدرک عمر نامحدود داشته باشد؛ این شرط را باید در فراخوان هر برنامه دید. منبع اعتبار TestDaF و DELF/DALF: سایت رسمی TestDaF و France Éducation international.

کدام‌یک از این آزمون‌ها را می‌شود در ایران داد (۲۰۲۶)

این بخش برای داوطلب ایرانی از همه مهم‌تر است، چون در پاییز ۱۴۰۵ وضعیت چند آزمون در ایران به‌طور محسوسی تغییر کرده:

• تافل و GRE: ETS برگزاری تافل و GRE داخل ایران را به‌دلیل تغییر یک مقررهٔ وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) متوقف کرده و می‌گوید داوطلبان ایرانی باید در کشوری دیگر امتحان بدهند. صفحهٔ رسمی تافل آی‌بی‌تی، ETS
• آزمون دولینگو: در صفحهٔ رسمی پشتیبانی دولینگو آمده که این آزمون «در ایران و برای کاربرانی با مدرک شناسایی ایرانی در دسترس نیست» -یعنی حتی اگر داوطلب از کشور دیگری با کارت ملی یا شناسنامهٔ ایرانی ثبت‌نام کند، امکان‌پذیر نیست. صفحهٔ پشتیبانی رسمی دولینگو
• آیلتس: در ابزار رسمی یافتن مرکز آزمون آیلتس، «ایران» و حتی شهر «تهران» در فهرست کشورها و شهرها هست، اما جست‌وجو در تاریخ تهیهٔ این متن هیچ مرکز فعالی نشان نداد (صفر نتیجه). چون آیلتس مشترکاً متعلق به British Council، IDP و Cambridge است -نه یک نهاد آمریکایی- این محدودیت ربطی به تحریم OFAC ندارد؛ داوطلبان ایرانی معمولاً در کشورهایی مثل ارمنستان، ترکیه، امارات یا گرجستان که در همان فهرست مراکز فعال دارند ثبت‌نام می‌کنند. ابزار رسمی یافتن مرکز آزمون آیلتس
• PTE Academic: در فهرست کشورهای صفحهٔ رسمی مراکز آزمون Pearson، اصلاً گزینه‌ای به نام ایران وجود ندارد. صفحهٔ رسمی مراکز و هزینهٔ PTE

نتیجهٔ عملی این است که هیچ‌کدام از این چهار آزمون انگلیسی را این روزها نمی‌شود داخل ایران داد؛ سفر به یک کشور همسایه بخشی طبیعی از برنامه‌ریزی زمانی اپلای است، نه یک گزینهٔ فرعی. تاریخ نوبت آزمون در خارج از کشور را باید چند ماه زودتر از مهلت دانشگاه رزرو کرد.

کِی زبان محلی هم لازم است: آلمان، فرانسه، ایتالیا، هلند

آلمان

در برنامه‌های انگلیسی‌زبان معمولاً فقط تافل یا آیلتس کافی است. در برنامه‌های آلمانی‌زبان -که بخش زیادی از کارشناسی‌ها همین‌طورند- علاوه بر آن باید TestDaF (معمولاً سطح TDN ۴ به بالا برای شروع مستقیم دانشگاه) یا DSH (سطح DSH-۲ رایج‌ترین حد است) ارائه شود؛ نمونهٔ TDN ۳ / DSH ۱ که در بالا آمد مربوط به یک برنامهٔ نیمه‌انگلیسی بود و حد پایین‌تری داشت. TestDaF را می‌شود در بیش از ۵۰۰ مرکز در حدود صد کشور جهان داد. در تهران، مرکز رسمی برگزارکنندهٔ آزمون‌های Goethe-Institut (به نام DSIT) در اوت ۲۰۲۴ توسط دستگاه قضایی ایران پلمب شد (گزارش رادیو فردا)؛ در نتیجه برای TestDaF یا آزمون‌های Goethe در حال حاضر باید مرکز فعال را مستقیماً از سایت TestDaF یا سایت Goethe-Institut استعلام کرد.

فرانسه

برای برنامه‌های فرانسه‌زبان، DELF (سطح‌های A1 تا B2) یا DALF (سطح‌های C1 و C2) خواسته می‌شود؛ ورود به دانشگاه فرانسوی معمولاً از سطح B2 به بالا در نظر گرفته می‌شود. TCF گزینهٔ دیگری است که برخلاف DELF/DALF فقط دو سال اعتبار دارد. تعداد رو به‌رشدی از کارشناسی‌ارشدهای فرانسه هم اکنون کاملاً انگلیسی‌زبان‌اند و به‌جای مدرک فرانسه همان آیلتس یا تافل را می‌پذیرند. وضعیت مراکز آزمون در ایران این روزها در حال تغییر است: مرکز زبان فرانسهٔ تهران (CLF) که تنها مرکز رسمی مورد تأیید سفارت فرانسه برای برگزاری DELF/DALF بود، در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶ توسط دستگاه قضایی ایران پلمب شد. گزارش IranWire در کنار این، کانون زبان ایران (ILI) هم سال‌هاست میزبان رسمی DELF/DALF در چند استان است و تا مهٔ ۲۰۲۵ نوبت‌های تازه برگزار کرده؛ بخش زبان فرانسهٔ کانون زبان ایران پیش از ثبت‌نام حتماً باید وضعیت به‌روز مراکز را مستقیم استعلام کرد، چون این تغییرات تازه است.

ایتالیا

برای برنامه‌های ایتالیایی‌زبان، سه مدرک رایج CILS (دانشگاه سینا)، CELI (دانشگاه پروجا) و PLIDA (انجمن دانته آلیگیری) است؛ هر سه بر پایهٔ سطوح CEFR از A1 تا C2 طراحی شده‌اند. بسیاری از کارشناسی‌ارشدهای ایتالیا هم به‌طور کامل انگلیسی‌زبان‌اند و فقط آیلتس یا تافل می‌خواهند. کانون زبان ایران بخشی برای آمادگی آزمون CELI دارد که نشان می‌دهد دست‌کم آموزش و آمادگی این آزمون در تهران در دسترس است؛ برای تاریخ دقیق برگزاری خودِ آزمون بهتر است از همان مرکز یا رایزنی فرهنگی ایتالیا در تهران بپرسید.

هلند

در دانشگاه‌های پژوهشی هلند، اکثر کارشناسی‌ها و ارشدها به‌طور کامل انگلیسی‌زبان‌اند و مدرک زبان هلندی (NT2) برای پذیرش لازم نیست؛ NT2 بیشتر برای برنامه‌های هلندی‌زبان در دانشگاه‌های علوم کاربردی یا برای زندگی روزمره کاربرد دارد، نه شرط ورود به خود دانشگاه.

چه زمانی می‌توان بدون آزمون زبان اپلای کرد

خیلی از دانشگاه‌ها در چند حالت آزمون زبان را کنار می‌گذارند، هرچند شرط دقیق را باید از همان دانشگاه گرفت:

• مدرک قبلی (کارشناسی یا ارشد) به‌طور کامل به همان زبان برنامهٔ جدید گرفته شده و دانشگاه یا مدرسه نامهٔ رسمی زبان تدریس صادر می‌کند.
• داوطلب چند سال از دورهٔ متوسطه یا دانشگاه را به همان زبان گذرانده باشد (برخی دانشگاه‌ها آلمانی، به‌جای TestDaF، سال‌ها آموزش زبان در مدرسه را هم می‌پذیرند).
• دانشگاه آزمون تعیین‌سطح یا مصاحبهٔ زبان داخلی خودش را دارد و آن را جایگزین آیلتس/تافل می‌کند.
• دورهٔ پیش‌دانشگاهی (Studienkolleg در آلمان یا برنامه‌های پایه در جاهای دیگر) که در پایانش خودِ برنامه، سطح زبان لازم را می‌سنجد.

در هیچ‌کدام از این حالت‌ها معافیت به‌طور خودکار نیست؛ دانشگاه هر پرونده را جدا بررسی می‌کند. برآوردهٔ کردن شرط زبان دانشگاه هم یک مرحلهٔ جداست از تصمیم سفارت یا ادارهٔ مهاجرت دربارهٔ اقامت یا ویزا؛ مدرک زبان بخشی از پروندهٔ اپلای است، اما تصمیم نهایی دربارهٔ ورود و اقامت همیشه با همان نهاد مهاجرتی کشور مقصد است.

خلاصه

• برای برنامه‌های انگلیسی‌زبان، آیلتس، تافل آی‌بی‌تی، PTE Academic و آزمون دولینگو رایج‌ترین گزینه‌ها هستند؛ هرکدام دو سال اعتبار دارند.
• از ژانویهٔ ۲۰۲۶ نمرهٔ تافل روی مقیاس تازهٔ ۱ تا ۶ گزارش می‌شود؛ عدد قدیمی ۰ تا ۱۲۰ تا دو سال هم‌زمان کنار آن می‌آید.
• حداقل نمره را هر دانشگاه و هر رشته جدا تعیین می‌کند؛ نمونه‌های واقعی از تافل ۶۵ تا ۹۰ و آیلتس ۵٫۵ تا ۶٫۵ در حد کارشناسی‌ارشد دیده می‌شود.
• در حال حاضر تافل، GRE، آزمون دولینگو، آیلتس و PTE هیچ‌کدام را نمی‌شود داخل ایران داد؛ باید برای کشوری همسایه برنامه‌ریزی کرد.
• برای برنامه‌های آلمانی، فرانسه یا ایتالیایی، مدرک همان زبان (TestDaF/DSH، DELF/DALF، CILS/CELI/PLIDA) هم لازم است؛ چند مرکز رسمی این آزمون‌ها در تهران به‌تازگی بسته شده‌اند و وضعیت باید مستقیم استعلام شود.
• DELF/DALF و TestDaF برخلاف آیلتس و تافل عمر نامحدود دارند، اما بعضی بورسیه‌ها همچنان مدرک تازه‌تر از دو سال می‌خواهند.