همراهی خانواده هنگام تحصیل در اروپا: کدام کشور، کدام مقطع، با چه شرطی

در بیشتر کشورهای اروپا همسر و فرزندان زیر ۱۸ سال دانشجو می‌توانند همراه او بیایند، اما این حق در هیچ کشوری خودکار نیست: همه‌جا شرط تمکن مالی جداگانه برای هر عضو خانواده، مسکن به‌اندازهٔ کافی و بیمهٔ درمانی خواسته می‌شود، و در چند کشور -از جمله بریتانیا از سال ۲۰۲۴، مجارستان و در عمل قبرس، لیتوانی و ایرلند- این راه فقط در دکترا، و آن‌هم با شرط، باز است. جدول زیر وضعیت ۲۷ کشور اتحادیهٔ اروپا به‌همراه بریتانیا را به تفکیک کارشناسی، ارشد و دکترا نشان می‌دهد؛ تصمیم نهایی در همهٔ آن‌ها با سفارت یا ادارهٔ مهاجرت همان کشور است، نه با هیچ آژانسی.

جدول کشور به کشور: کدام مقطع، با چه وضعیتی

«شرطی» یعنی راه باز است اما به منابع مالی، مدت اقامت یا نوع قرارداد دانشجو بستگی دارد؛ رقم تمکن، عدد رسمی برای هر همراه یا نزدیک‌ترین معادل آن است و در متن هر کشور دقیق‌تر آمده.

کشور	کارشناسی	ارشد	دکترا	تمکن ماهانهٔ هر همراه (تقریبی)
آلمان	شرطی	شرطی	شرطی (اغلب ساده‌تر با اقامت پژوهشگر)	رقم ثابتی برای همراه اعلام نشده؛ تمکن با حساب مسدود و بودجهٔ کل خانوار سنجیده می‌شود، مگر در اقامت پژوهشگر
اتریش	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۲٬۰۶۴ یورو در ماه برای دانشجو و همسر با هم (رقم ۲۰۲۶)؛ حدود ۲۰۲ یورو افزوده برای هر فرزند
استونی	شرطی (فرزند)	شرطی (فرزند)	شرطی (فرزند)	دو برابر خط معیشت رسمی استونی در ماه (رقم آن هرساله تغییر می‌کند)؛ فقط موارد استثنایی
اسپانیا	بله	بله	بله	۴۵۰ یورو همسر، ۳۰۰ یورو هر فرزند
اسلواکی	شرطی	شرطی	شرطی	۱٬۶۸۰ یورو (رقم ویزا؛ نسبت به سایر کشورها بالا)
اسلوونی	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۲۸۹ یورو افزوده برای هر بزرگسال همراه
ایتالیا	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۲۹۶ یورو در ماه (۳٬۵۵۱ یورو در سال)
ایرلند	خیر	خیر	شرطی	رقم ثابتی اعلام نشده؛ شرط کلی «بی‌نیازی از کمک دولت»
بریتانیا	خیر	خیر	بله	۸۴۵ پوند لندن / ۶۸۰ پوند دیگر شهرها
بلژیک	شرطی	شرطی	شرطی	رقم ثابتی برای هر همراه در منبع رسمی پیدا نشد
بلغارستان	شرطی	شرطی	شرطی	رقم رسمی در این بررسی پیدا نشد
پرتغال	شرطی	شرطی	شرطی	۴۶۰ یورو همسر، ۲۷۶ یورو هر فرزند (افزوده)
پلند (لهستان)	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۱۸۸ یورو
چک	شرطی	شرطی	شرطی	۱۰۲ تا ۱۶۶ یورو
دانمارک	شرطی	شرطی	بله (دکترای حقوق‌بگیر)	حدود ۹۹۳ یورو؛ برای دکترای حقوق‌بگیر لازم نیست
رومانی	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۸۲۰ یورو
سوئد	شرطی	شرطی	شرطی	۲۳۶ تا ۳۹۳ یورو
فرانسه	شرطی	شرطی	شرطی	۱٬۴۷۸ یورو (مسیر بازدیدکننده) یا حقوق دکترا
فنلاند	شرطی	شرطی	شرطی	۵۱۹ تا ۶۱۰ یورو همسر
قبرس	خیر	خیر	شرطی	رقم رسمی یافت نشد
کرواسی	شرطی	شرطی	شرطی	رقم ثابتی منتشر نشده
لتونی	شرطی	شرطی	شرطی	۷۸۰ یورو همسر، ۲۳۴ یورو هر فرزند
لیتوانی	خیر	خیر	شرطی	۱٬۱۵۳ یورو همسر، ۵۷۷ یورو هر فرزند؛ فقط دکترا
لوکزامبورگ	شرطی	شرطی	شرطی	رقم ثابتی منتشر نشده
مالت	شرطی	شرطی	شرطی	حدود ۳۱۶ یورو در ماه (۳٬۷۸۸ یورو در سال)
مجارستان	خیر	خیر	خیر	—
هلند	شرطی	شرطی	شرطی	۲٬۳۳۷ تا ۲٬۵۲۴ یورو (درآمد کل خانوار برای همسر)
یونان	خیر	خیر	شرطی	رقم رسمی یافت نشد

سه الگوی رایج در اروپا

با کنار هم گذاشتن ۲۸ کشور، سه الگو تکرار می‌شود که برنامه‌ریزی خانواده را ساده‌تر می‌کند.

کشورهایی که دکترا را استخدام می‌شمارند

در چند کشور، دکترا یک قرارداد کاری با حقوق است، نه صرفاً ثبت‌نام درسی؛ همین تفاوت، شرط تمکن خانواده را برمی‌دارد یا حق کار همسر را باز می‌کند. در دانمارک اگر دکترای شما حقوق‌بگیر دانشگاه یا شرکت باشد، برای اقامت خانواده تمکن جداگانه لازم نیست. در فرانسه دکترای با قرارداد، ویزای «پاسپورت استعداد–پژوهشگر» می‌گیرد و همسر هم‌زمان ویزای «استعداد–خانواده» با اجازهٔ کار کامل می‌گیرد؛ حقوق قرارداد دکتری را هر سال آیین‌نامهٔ وزارت علوم فرانسه به‌صورت حداقل قانونی تعیین می‌کند. در آلمان از نوامبر ۲۰۲۳ دکترا می‌تواند اقامت «پژوهشگر» بگیرد که شرط گواهی زبان A1 همسر و شرط یک‌سال اقامت پیشین را برمی‌دارد. در جمهوری چک هم حقوق ماهانهٔ قرارداد دکترا، که هر دانشگاه جداگانه اعلام می‌کند، می‌تواند در محاسبهٔ بودجهٔ خانواده لحاظ شود. در هلند هم دکترا معمولاً قرارداد استخدامی است؛ اگر اقامت شما «پژوهشگر» یا «مهاجر ماهر» باشد، همسر بدون مجوز جداگانه آزادانه کار می‌کند، هرچند شرط درآمد برای اقامت او همچنان برقرار است.

کشورهایی که فقط در دکترا خانواده می‌آید

در داده‌های ما، هیچ کشوری نیست که کارشناسی را ببندد ولی ارشد را باز بگذارد؛ جایی که کارشناسی «خیر» است، ارشد هم «خیر» است و تنها دکترا فرق می‌کند. این الگو در لیتوانی (طبق پورتال رسمی مهاجرت اتحادیهٔ اروپا، فقط دکترا)، ایرلند (فقط دکترای معتبر، با اقامت بدون اجازهٔ کار برای همسر)، قبرس (نظری، چون رسیدن به «دو سال اقامت و چشم‌انداز معقول اقامت دائم» که قانون پیوند خانوادهٔ قبرس می‌خواهد در دورهٔ سه تا چهارسالهٔ دکترا محتمل‌تر است، نه تضمین‌شده) و یونان (فقط اگر دکترا از راه قرارداد میزبانی پژوهشی رسمی باشد) دیده می‌شود. مجارستان نمونهٔ سخت‌تر است: طبق فکت‌شیت رسمی ادارهٔ مهاجرت مجارستان، حتی دکترا هم برای خانواده‌ای که مستقیم از ایران اعزام می‌شود مسیر روشنی نشان نمی‌دهد؛ تنها استثنای صریح، فرزندی است که در طول اقامت دانشجو در خودِ مجارستان به دنیا بیاید.

قاعدهٔ بریتانیا از ژانویهٔ ۲۰۲۴

تا پیش از ژانویهٔ ۲۰۲۴ دانشجوی ارشد یک‌سالهٔ بریتانیا هم می‌توانست همسر و فرزند را همراه بیاورد. از آن تاریخ، طبق قوانین رسمی ادارهٔ مهاجرت بریتانیا، ویزای همراه فقط به دو گروه تعلق می‌گیرد: دانشجوی بورسیهٔ مستقیم یک دولت برای دورهٔ ۶ ماه یا بیشتر، و دانشجوی دورهٔ پژوهشی تمام‌وقت ۹ ماه یا بیشتر در سطح دکترا یا مدرک پژوهشی هم‌ارز آن (RQF سطح ۸). ارشد آموزشی با هزینهٔ شخصی -حتی اگر ۹ ماه یا بیشتر طول بکشد- دیگر در این فهرست نیست؛ خانواده نه هم‌زمان و نه بعداً نمی‌تواند بپیوندد. برای هر همراه هم باید تمکن جداگانه نشان داد: ۸۴۵ پوند در ماه برای لندن و ۶۸۰ پوند برای دیگر شهرها، تا سقف ۹ ماه.

کار همسر: از روز اول، با مجوز، یا اصلاً نه

حق کار همسرِ همراه، از کشوری به کشور دیگر یکی از سه شکل را دارد.

• کار آزاد از همان اقامت همراه: آلمان (پس از گرفتن اقامت)، فنلاند، سوئد، دانمارک، لهستان (روی کارت اقامت یادداشت «دسترسی به بازار کار» درج می‌شود)، جمهوری چک (اقامت پیوند خانوادگی، دسترسی آزاد به بازار کار بدون مجوز جدا)، لیتوانی (فقط مسیر دکترا)، پرتغال، ایتالیا و بریتانیا (فقط همراهِ دکترا، به‌جز کار به‌عنوان ورزشکار حرفه‌ای).
• کار فقط با مجوز جداگانه از کارفرما: اتریش (Beschäftigungsbewilligung با بررسی بازار کار)، کرواسی، لوکزامبورگ، مالت (Single Permit وابسته به یک کارفرما)، و اسلوونی (کار فقط پس از یافتن کارفرما و تأیید ادارهٔ کاریابی).
• کار ممکن نیست: اسپانیا (در متن آیین‌نامهٔ مهاجرت تصریح شده)، فرانسه (در مسیر ویزای «بازدیدکننده»؛ فقط در مسیر «استعداد–خانواده» کار آزاد است)، ایرلند (اقامت Stamp 2A) و هلند (مگر دانشجو در دستهٔ پژوهشگر یا مهاجر ماهر باشد).

برای بلغارستان، استونی، لتونی، بلژیک (تا گرفتن سال جست‌وجوی کار)، رومانی و اسلواکی (نه ماه اول ممنوع، سپس آزاد)، شرط‌ها ترکیبی یا وابسته به پرونده است؛ برای قبرس و یونان (در مسیر عمومی، فقط از تمدید اول) و مسیر عمومی مجارستان، منبع رسمی روشنی برای حق کار همسر پیدا نشد و باید پیش از سفر مستقیماً استعلام شود.

مدرسهٔ فرزندان

در همهٔ کشورهایی که در جدول بالا برای فرزند «شرطی» یا «بله» است، فرزند همراه دانشجو مشمول همان آموزش اجباری و رایگانِ دولتی می‌شود که فرزندان آن کشور دارند؛ سن شروع معمولاً بین ۵ تا ۷ سالگی است و بیشتر کشورها کلاس یا واحد پشتیبانی زبان برای دانش‌آموز غیربومی دارند، هرچند شرط برگزاری آن (برای نمونه حدنصاب دانش‌آموز نیازمند) کشور به کشور فرق دارد. چند نکته را جداگانه باید دید: در آلمان فرزند ۱۶ یا ۱۷ ساله‌ای که جدا از والدین می‌آید باید نشان دهد به‌اندازهٔ کافی زبان آلمانی می‌داند یا زمینهٔ زندگی‌اش سازگاری با آلمان را ساده می‌کند؛ در لتونی، جدا از مدرسهٔ دولتی لتونیایی‌زبان، مدرسهٔ بین‌المللی خصوصی و شهریه‌دار در ریگا هم گزینه است؛ و در کشورهایی مثل مجارستان و قبرس که راه پیوستن خانواده در عمل بسته یا نامطمئن است، بحث ثبت‌نام مدرسه اصلاً به آن مرحله نمی‌رسد.

چه چیزی باید از پیش آماده کنید

• سند ازدواج و شناسنامهٔ فرزندان باید ترجمهٔ رسمی و تأییدشده داشته باشند. چون ایران به کنوانسیون آپوستیل ملحق نیست، بیشتر کشورها تأیید کنسولی سفارتشان در تهران را می‌خواهند، نه فقط مهر مترجم رسمی.
• اثبات تمکن مالی شکل ثابتی ندارد: برخی کشورها حساب مسدود می‌خواهند (مثل آلمان)، برخی گواهی بورسیه یا تعهد مالی حامی را هم می‌پذیرند (مثل هلند)، و رقم لازم برای همسر و هر فرزند معمولاً جدا از سهم خود دانشجو محاسبه می‌شود.
• بیمهٔ درمانی برای همهٔ اعضا، از روز ورود؛ در بیشتر کشورها همراهان تا رسیدن به اقامت یا بیمهٔ دولتی، بیمهٔ خصوصی جداگانه لازم دارند.
• مسکن به‌اندازهٔ خانواده، نه فقط برای یک دانشجو؛ در برخی کشورها (مثل بلژیک) قرارداد اجاره باید دقیقاً به نشانی ثبت‌شدهٔ دانشجو مربوط باشد.
• زمان‌بندی واقعی: در کشورهایی که خانواده فقط «پس از» تثبیت اقامت دانشجو می‌تواند درخواست بدهد (برای نمونه بلژیک نزدیک ۹ ماه، ایتالیا و پرتغال دو سال برای همسر مگر با معافیت فرزند مشترک)، این فاصلهٔ زمانی را از همان روز اول در برنامهٔ خانواده حساب می‌کنیم.
• گواهی زبان اگر کشور مقصد آن را برای همسر شرط کرده باشد (مثل A1 آلمانی در آلمان، مگر در مسیر پژوهشگر).

در همهٔ این مسیرها، تصمیم نهایی دربارهٔ صدور ویزا و اقامت با سفارت یا ادارهٔ مهاجرت همان کشور است؛ نه پروندهٔ قوی و نه هیچ مشاوری نمی‌تواند نتیجه را از پیش تعیین کند. کاری که می‌شود کرد، رساندن پرونده به کامل‌ترین و دقیق‌ترین شکل ممکن است.

خلاصه

• در بیشتر کشورهای اروپا همراهی خانواده «شرطی» است: تمکن مالی جداگانه، مسکن مناسب و بیمهٔ درمانی برای هر عضو لازم است.
• بریتانیا از ژانویهٔ ۲۰۲۴ فقط برای دکترا و برخی بورسیه‌های دولتی مستقیم ویزای همراه می‌دهد؛ ارشد آموزشی از این فهرست خارج شده است.
• مجارستان، و در عمل قبرس، یونان، ایرلند و لیتوانی، دشوارترین یا محدودترین مسیرها را دارند؛ در مجارستان حتی دکترا هم مسیر روشنی برای خانوادهٔ اعزامی از ایران نشان نمی‌دهد.
• در چند کشور (دانمارک، فرانسه، آلمان، هلند، چک) دکترا مثل یک قرارداد کاری حساب می‌شود و همین شرط تمکن یا حق کار همسر را ساده‌تر می‌کند.
• حق کار همسر در هر کشور فرق دارد: آزاد از روز اول، فقط با مجوز کارفرما، یا اصلاً ممکن نیست؛ این را پیش از برنامه‌ریزی هزینه‌ها روشن می‌کنیم.
• فرزندان زیر ۱۸ سال تقریباً همه‌جا حق تحصیل رایگان در مدرسهٔ دولتی دارند، اگر اصل مسیر اقامت خانواده باز باشد.
• تصمیم نهایی همیشه با سفارت یا ادارهٔ مهاجرت کشور مقصد است.